قرآن و تبلیغ
مقدمه:
تبلیغ و هشدار یک غریزه است
بسیار دیده شده که در میان حیوانات همینکه یکی از آنها احساس خطر می کند سایرین را خبر و هشدار می دهد و یا اگر خبری دست یافت آنها را خبر می دهد تا از آن استفاده کنند.
قرآن مجید نمونه هایی را نقل می کند که یکی از مورچه ها به سایر مورچگان هشدار داد که به لانه های خود روند تا زیر پای لشکریان سلیمان له نشوند و نیز در قرآن می خوانیم : هدهد نزد سلیمان آمد و از خاطره تلخ خورشید پرستی مردم منطقه سبأ خبر داد این هشدار و انتقال اطلاعات را از پرندگان و سایر حیوانات کم و بیش دیده ایم ، امروزه در دنیا از طریق حیوانات برای کشف جرائم و اطلاع از ورود بیگانه به منزل استفاده می کنند بنابراین هشداغر و اعلام خطر غریزه ای است که خداوند در غیر انسانها نیز به ودیعه نهاده است.
تاریخ تبلیغ
چون خطراتی که انسان را تهدید می کند همیشه بوده است هشدار دهندگان همیشه بوده اند.قرآن می فرماید: هیچ قومی بدون هشدار دهنده نبوده است.«وان من امة الا خلافیها نذیر »
اولین فردی که روی زمین مبلغ بود و آخرین فرد هم مبلغ خواهد بود اولین سوره ها و آیه ها رسول اکرم را به قیام و انذار وادار می کند :«قم فانذر »
اهداف و محتوای تبلیغ
اهداف تبلیغ بسیار مختلف است استکبار هدفی جز به استضعاف کشاندن مردم ندارد و لذا تمام توان و بودجه خود را صرف تضعیف و تحقیر دیگران و اطاعت از خود می کند ولی هدف تبلیغ در مکتب انبیاء نجات مردم از طاغوتها و هوای نفسانی و جهل و تفرقه و شرک و دعوت به ایمان به خداوند و معاد است.
محتوی تبلیغ تمام انبیاء یکی است «ان اعبدوا الله و اجتنبوا الطاغوت» نحل 36
هدف اسلام از تبلیغات زنده کردن مرده دلان است«دعاکم لما یحییکم» «دعوت انبیاء برای زنده کردن شماست »
«هدف نشر قانون خداست مبارزه با ظلم ،دعوت به عدالت و تقوی ،امر به معروف و نهی از منکر است بنابراین تبلیغ یک کار بسیار ارزشمندی است که در درجه اول مسؤلیت آن از طرف خدا بر دوش انبیاء و اولیاء و سپس به دوش علماء ربانی است تبلیغ یک حرفه و مراسم بی روح نیست ،عادت نیست وصیت و آداب و رسوم نیست ،یک وظیفه الهی و انسانی است.
تبلیغ چیست؟
تبلیغ یعنی رساندن مطلبی به دیگران که شامل هر گونه پیامی می شود در جهان امروز تبلیغ وسیله ای بسیار محکم برای جذب انسانها به سوی افکار و عقاید مختلف است و صاحبان این افکار بر آنند تا با استفاده از این وسیله مردم را پیرو خویش سازند و اندیشه های خود را بر آنان تحمیل کنند . مراد از تبلیغ آشنا نمودن مردم با احکام اسلامی و معارف الهی و بشارت دادن مؤمن به بهشت و نعمتهای خدا و انذار و هشدار به مخالفان است.
در قرآن کریم برای تبلیغ کلمه «اذار»،«ابلاغ»،«تبشیر»،«تخویف»،«هدایت»،«ارشاد»،«دعوت»و امر به معروف و نهی از منکر نیز آمده که هر یک به بعدی از تبلیغ اشاره دارد:
بلاغ:الذین یبلغون رسالات الله و یخشونه ولا یخشون احدا الا الله
کسانی که رسالتهای خدا را میرسانند و از خدا میترسند و از هیچکس جز او نمیترسند.
تبشیر:و ما ارسلناک الا بشیرا و نذیرا
و ما تو را نفرستادیم مگر به عنوین بشارت دهنده و هشدار دهنده
تخویف:و ما نرسل بالایات الا تخویفا
و ما(معجزات ما) آیات را تنها برای این میفرستیم که مردم(از خدا) بترسند.
ارشاد:یهدی الی الرشد فآمنا به
(این قرآن مردم را ) به راه خیر و صلاح دعوت میکند بنابراین ما به آن ایمان آوردیم.
دعوت: قال رب انی دعوت قومی لیلا و نهارا
نوح گفت: خدایا من شب و روز قومم را دعوت کردم.
امر به معروف و نهی از منکر: یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر
(مردان و زنان با ایمان )به نیکی دستور میدهند و از زشتی بازمیدارند
قلمرو و مراحل تبلیغ
خداوند بزرگ در آغاز نهضت مقدس اسلام از رسول اکرم (ص)میخواهد که بپاخیزد،انذار کند،پروردگارش را بزرگ شمرد،لباسش را پاک و از پلیدی دور کند بنابراین اولین مرحله تبلیغ ،مربوط به خود رسول خداست.
«قم فانذر و ربک فکبر ثیابک فطهر و الرجز فاهجر»
پس از این مرحله نوبت به انذار خانواده میرسد
«قل لازواجک و بناتک و نساء المؤمنین» به همسران و زنان مؤمنت بگو
در مرحله بعد،انذار خویشان است
«وانذر عشیرتک الاقربین» خویشان نزدیکت را انذار کن
سپس اهل منطقه
«لتنذر ام القری و من حولها»
تا اینکه انذار کنی مکه و کسانی را که در اطراف آن هستند .
ودر خاتمه تمام مردم دنیا
«نذیر البشر» این قرآن برای انذار همه افراد بشر آمده است
بنابراین کسی در تبلیغ موفق خواهد بود که اولا :کمالاتی در خود ،بوجود آورده باشد دوم اینکه:فرزند و همسر و بستگان خود را اصلاح کرده باشد و بعد به منطقه خود اولویت دهد.
تبلیغ برای اتمام حجت
تبلیغ اتمام حجتی است به گناهکاران و کافران ، تا اینکه بعدا بگویند :ما بشارت دهنده و ترساننده ای نداشتیم زیرا خداوند متعال در جوابشان خواهد گفت:«وان من امة الا خلافیها نذیر
هیچ امتی وجود نداشته ، مگر آنکه در میانشان ترساننده ای و راهنمایی بوده است.
در جهان پس از مرگ ،هیچ کس عذاب نمیشود مگر اینکه فرستاده ای از سوی خدا برایش آمده و او به فرمان آن رسول عمل نکرده باشد.
و ما کنا معذبین حتی نبعث رسولا
و اگر اینگونه میبود و قبل از فرستاده شدن رسولی قومی عذاب می شدند به خدا میگفتند که پروردگارا چرا برای ما پیامبری نفرستادی تا از او پیروی کنیم و دچار چنین خواری و ذلتی نشویم؟
خداوند در خطاب به اهل کتاب نیز براین نکته تاکید میکند آنجا که میفرماید: یا اهل الکتاب قد جاءکم رسولنا یبین لکم علی فترة من الرسل ان تقولوا ما جاءنا من بشیر و لا نذیر فقد جاءکم بشیر و نذیر
بنابراین با وجود مبلغان و توجه به تبلیغ کافران و بد اندیشان هیچگونه حجتی نزد خدای متعال نخواهد داشت.
عنصر مکان در تبلیغ
تبلیغ مسائل دینی و رساندن دستورات الهی به بندگان در مکانهای مناسب تأثیر بیشتری خواهد داشت. مکانهایی همچون مکه که مراسم بزرگ حج در آنجا برگزار میشود و بهترین و مناسبترین مکانها برای تبلیغ است . پیامبر اکرم(ص) در ایام حج پیام خدا و دعوت اسلامی خویش را به مردم میرساندند . امام صادق(ع) در بیابان عرفات در میان انبوه حاجیان می ایستاد و رو به چهار طرف خود میکرد و در هر طرف سه بار میفرمود:« ایها الناس رسول الله کان الامام ثم علی ابن ابیطالب ثم الحسن و الحسین ثم علی ابن الحسین ثم محمد ابن علی ثم هه.»
ای مردم رهبر شما پیامبر بود بعد حضرت علی و امام حسن و امام حسین و امام سجاد و امام باقر و فعلا من هستم پس از من بپرسید
رسول اکرم در کنار کعبه مینشستند و آیات قرآن را تلاوت و تبلیغ می کردند . امام حسین (ع) قبل از حرکت به کربلا چند ماه در مکه ماند تا حاجیان بیایند و رسالت خود و اوضاع سیاسی یزید را برای زیارت کنندگان خانه خدا بیان کند تا هر یک از آنان پیام امام را به مردم منطقه خود برسانند و پس از آن به سوی کوفه و کربلا حرکت نمود .
مسجد نیز مکان مناسبی برای تبلیغ است در طول تاریخ مسجد و منبر و مؤذن همراه هم بوده اند حضور در مسجد و یادگیری قرآن و دستورهای آن سبب رحمت خداست رسول خدا فرمود:«هیچ گروهی در مسجدی از مساجد خدا نمینشیند در حالیکه کتاب خدا را میخوانند و آن را بین خود مورد بررسی قرار میدهند مگر اینکه برآنان آرامشی فرود می آید و آنان رحمت فرا می گیرند .
ملائکه خدا بالهای خود را برای متعلمین قرآن در مساجد می گسترانند «وجود مسجد برای اقامه نماز ، یاد خدا و یادگیری دانش است و هر نشستی در مسجد برای غیر اینها لغو است پس مکانی مناسب برای رساندن احکام الهی است . » منتهی الامال ج2 ص166
حضرت صادق(ع) به یکی از شاگردان ممتازش میفرماید: «اجلس فی المسجد و افت للناس» در مسجد بنشین و برای مردم فتوا بده.
عنصر زمان در تبلیغ
انتخاب زمان مناسب برای تبلیغ یکی از عوامل مؤثر در موفقیت مبلغ است او باید زمانی را انتخاب کند که مخاطبین آماده باشند ، سخنرانی و گفتن احکام الهی در زمان گرسنگی تشنگی ، خستگی ،بی حوصلگی و هیجان نه تنها مفید نیست بلکه تأثیرات منفی نیز خواهد داشت ،حضرت علی(ع) میفرماید:کسی که میوه را قبل از رسیدنش بچیند مانند کسی است که در زمین شخص دیگری کشت کرده است.
با نظری در آیات شریف قرآن و دعاهای موجود در کتابهای دعا می توان به اهمیت نقش زمان در کارها خصوصا در برخوردهای تبلیغی پی برد.
« انا انزلناه فی لیلة القدر»
انتخاب این زمان برای فروفرستادن قرآن بر اهمیت آن می افزاید زیرا شب قدر در بهترین زمان در ماه مبارک رمضان ، ماه میهمانی خدا ، ماه غفران و ماهی که در آن مؤمنین خوابشان نیز ثواب دارد .
«فاصدع بما تؤمر و اعرض عن المشرکین»
سه سال پس از برانگیخته شدن رسول اکرم(ص) نازل شد.
نزول این آیه نشان میدهد که قبل از آن زمینه و شرایط برای اعلام آشکاری دین خدا و دوری از کافران و مشرکان نبوده است.و نیز در سالیانی بعد یعنی سال نهم هجرت (زمانی که مسلمانان قدرت پیدا کرده بودند) بزرگترین روز حج (روز عرفه یا روز عید قربان ) که همه مردم در مکه جمع میشوند بعنوان روز برائت و الغای پیمانهای مشرکین انتخاب می شود .
«واذان من الله و رسوله الی الناس یوم الحج الاکبر ان الله بری من المشرکین و رسوله»
وباز همین انسان والامقام برای دعوت مردم به ولایت و رهبری علی ابن ابیطالب (ع)زمانی مناسب یعنی هنگام بازگشت حاجیان از مکه را انتخاب کردند ،زیرا اولا زمانی غیر عادی بود و همین نکته بر اهمیت مسأله افزود و ثانیا گردهمایی به خاطر وجود حاجیانی که از مناطق مختلف آمده بودند بسیار بزرگ بود و پیام حضرت به انسانهای بیشتری میرسید .
«یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک» برای علاقه مند نمودن کافران به دین خدا و جذب مسلمانان بی تفاوت و کسانیکه رابطه خوبی با دین و دستورات الهی ندارند ،باید از لحظات حساس و مناسب استفاده کرد.
ابزار تبلیغ
الف) تبلیغ از راه قلم
برای رساندن پیام خدا به بندگان او ،اول باید با ایشان ارتباط برقرار نمود .یکی از راههای مهم ارتباط با انسانها راه قلم و سخن است.
خداوند متعال به قلم سوگند یاد کرده و نام سوره ای از قرآن با آن نام گرفته ،هم قلم ارزش دارد هم نوشته ها
«ن و القلم و ما یسطرون» امام صادق (ع) همیشه قلم به همراه داشت و، اگر قلم نبود علم نبود تاریخ نبود ، تجربه نبود، برای هیچ چیز سند نبود .
«اذا کان یوم القیامة وزن مداد العلماء بدماء الشهدا فیرجع مداد العلماء علی دماء الشهداء»
هنگامی که در روز قیامت مرکب قلم دانشمندان با خون شهیدان سنجیده شود بر خون شهیدان برتری می یابد
ب) تبلیغ از راه زبان
صفات و آداب سخن
الف)با نام خدا شروع شود
از آنجا که مؤثر واقعی در هر کاری خداست و توفیق در هر عملی بستگی به خواست او دارد پس سخنران باید سخنش را با نام خدا آغاز کند که بدین ترتیب کلامش پشتوانه الهی یا فته و تأثیر مثبتی بر مردم خواهد گذاشت .اولین دستوری که پیامبر (ص) از جانب خدای متعال در یافت کرد این بود که سخنش را با نام خدا آغاز کند و جالب اینکه خود این پیام نیز با نام خدا شروع شده بود
«بسم الله الرحمن الرحیم اقرأ باسم ربک الذی خلق»
بخوان به نام پروردگارت که آفرید.
آن حضرت در ادامه راه رسالت همیشه نام خدا را آشکار می کردند و آن را با صدای بلند بر زبان جاری می نمودند .
ب)متصل به وحی و همراه با آیات قرآن
کلام انسانی هیچگاه خالی از اشتباه نیست مگر اینکه متصل به وحی الهی باشد مبلغ باید در سخنانش به آنچه خدای تبارک و تعالی به رسول بزرگوارش وحی نمود تمسک جوید که این همان صراط مستقیم الهی است و در غیر اینصورت خطر انحراف در پیش است.
«فاستمسک بالذی اوحی الیک انک علی صراط مستقیم»
پس ای رسول به قرآنی که به تو وحی شده است تمسک کن که تو در راه راست هستی .
ج)حق باشد
کلام مبلغ باید حق باشد که امام زین العابدین (ع) سخن حق را قسمت مهمی از شرایع دین می دانند .
امام کاظم (ع) می فرمایند :حق را بگو گر چه نابودی تو در آن باشد.
د)پاک و دلپسند
سخنان مبلغ باید پاک و دل پسند باشد چرا که راه خدا راه پاکیهاست
«وهدوا الی الطیب من القول و هدوا الی صراط الحمید»
مؤمنان به سخنان پاک و به راه خدای ستایش شده هدایت شدند.
ه)هدایتگر
هدف از بعثت رسول اکرم(ص) هدایت مردم به سوی خدا بوده است
«انا ارسلناک ... و داعیا الی الله باذنه »
ای رسول ما تو را فرستادیم ... تا به اذن خدا مردم را به سوی او هدایت (دعوت) کنی
و)فرقان باشد
از آنجا که سخن خدا نور است و روشنی دارد ،حقرا از باطل جدا می کند.
«و انزل الفرقان»
«و اذ آتینا موسی الکتاب و الفرقان لعلکم تهتدون»
«و لقد آتینا موسی و هرون الفرقان و ضیاء و ذکرالمتقین»
ز)نیکو باشد
خداوند برای هدایت مردم نیکوترین سخن را فرستاد
«الله انزل احسن الحدیث»
رسول گرامی اش با پند و اندرز نیکو مردم را به سوی او فرا می خواند
«و اذ آتینا موسی الکتب و الفرقان لعلکم تهتدون »
موسی و هارون (علیهما السلام) با سخن و کتابی به مبارزه با طاغوت زمان برخاستند
«و لقد موسی و هرون الفرقان و ضیاء و ذکرا للمتقین»
موارد فوق چندی از انبوه موارد در زمینه سخن و آداب این امر مهم و تأثیرگذار در تبلیغ است.
man44.persianblog.com
